Он күнге ғана созылуға тиіс соғыс үш аптаға ұласып, АҚШ Иранмен шығынды дағыдап, шешімсіз текетірестің ортасында қалды. Жоғалтулар артып келеді, энергия нарығында тұрақсыздық өршіп отыр, әрі әзірге айқын шығу жоспары көрінер емес. Алайда Вашингтон осы шындыққа көндіккен тұста, Қытай қақтығыстың көзге түсе қоймайтын, бірақ негізгі бенефициарларының бірі ретінде алға шығуда.
BeInCrypto-ға берген сұхбатында Оксфордтан саясаттанушы Ричард Хейдарян осы процесті егжей-тегжейлі түсіндірді. Ол АҚШ-тың қару қорын тауысып, дедолларизацияны жылдамдатуға дейін, қақтығыс Қытайдың мүдделеріне бірнеше бағыт бойынша қызмет етіп жатқанын айтты.
Қытайдың қарсыластары соғыстың ауыртпалығын көтеріп отыр
Бір қарағанда, Қытай да басқалар секілді экономикалық зардаптарға ұшырап жатқаны байқалады.
Әлемдегі ең ірі өндіруші әрі екінші ірі экономика ретінде Бейжің энергияға қатты тәуелді. Хормуз бұғазындағы тұрақсыздық әсерінен мұнай бағасының қымбаттауы қытайлық индустрия мен тұтынушылар үшін қосымша ауыр салмақ болды.
Дегенмен, Қытайдың шығыны тек бір қыр ғана. Ол шығындардың бәсекелестермен салыстырғанда салмағы мүлде басқа әңгіме.
Тегеранмен байланысы негізінен үзіліп қалған Батысқа бағытталған елдерден айырмашылығы, Қытай мен Иран қақтығыс бойы ашық диалогын ұстап келеді. Бұл Бейжіңге өзі тікелей араласпаған жағдайға нақты ықпал ететін мүмкіндік беріп отыр.
«АҚШ одақтастары, мысалы Жапония, Филиппин және Оңтүстік Корея, одан да осал. Және бұл елдердің Иранға ықпал ететін тетігі жоқ», – деді Хейдарян BeInCrypto подкастында.
Бұл елдер Қытайға қарағанда тіпті көп энергияға тәуелді, сондықтан қақтығыстан туған экономикалық ауыртпашылық аймақтың өзінде Вашингтонның серіктестеріне көбірек түсіп отыр.
Ал егер АҚШ Қытайдың Иранмен мұнай саудасы үшін жаза қолданса, Бейжіңнің айтарлықтай қарсы құралы бар.
«Қаншама маңызды сирек кездесетін жер элементтерінің негізгі үлесін қай ел бақылайды деп ойлайсыздар? Қытай», – деді Хейдарян қысқа да нұсқа.
Алайда Қытайдың бұл қақтығыстағы артықшылығы энергия мен шикізаттан да асып түседі. Артықшылығы Иран мұнайымен есеп айырысуда қолданысқа еніп жатқан валютаны да қамтиды.
Петродоллардың үндемей ыдырауы
Соғыс басталғалы бері, хабарларға қарағанда, Иран Хормуз бұғазы арқылы өтетін мұнай танкерлері үшін юанмен есеп айырысуды талап ете бастады. Бұл Бейжің үшін тек техникалық қосымша талап емес.
Әлемдік энергия нарығында юан қолданысын кеңейту — Қытайдың ұзақ жылдар бойы стратегиялық мақсаты, оны жүзеге асыруға әдетте күрделі дипломатия және екіжақты келіссөздер керек еді. Ирандағы соғыс Қытайға ол мүмкіндікті бірнеше аптада әперді.
«Ирандықтар тек ренминбиде, яғни юан бойынша мұнай операцияларымен айналысатын кемелерге ғана рұқсат береді. Яғни іс жүзінде осы соғыс ирандықтарға аймақта өз үстемдігін орнатып, тіпті Қытай да олардың шарттарымен жұмыс істеуіне мәжбүрледі», – деді Хейдарян.
Сарапшы Иранды Қытайдың толық проксиі деп атауға болмайтынын, ол аймақтағы басымдығын өз атымен арттырып жатқанын ерекше атады. Дегенмен, Иранның ойындағысы қандай болса да, Бейжің үшін эффекті айтарлықтай.
Осы тұста долларға әсер ету ауқымы да өте зор.
Петродоллар жүйесі — мұнайдың әлемдік бағасы мен саудасы АҚШ долларында белгіленетін жүйе — америкалық қаржылық үстемдіктің негізгі тіректерінің бірі болып қала берді. Әрбір юанмен жасалған транзакция долларға шаққанына қарағанда, осы негізді шабады. Бұл үрдіс бұған дейін де байқалған, алайда соғыс оны жылдамдатып жіберді.
Доллар бұл қақтығыста жалғыз әлсіреген нәрсе емес.
Пекиннің тегін әскери барлау операциясы
Иран мен АҚШ Парсы шығанағы үстінен соққы алмасып жатқанда, Бейжің мүлдем басқа әрекет жасап отыр.
Хейдарянның айтуынша, Қытай шынайы уақытта Иран зымырандарының АҚШ пен НАТО қорғаныс жүйелеріне қарсы әрекетін жүйелі түрде зерттеп жатыр. Әрбір соққы, ұстап қалу әрекеті, жүйе істен шығуын Бейжің мұқият тіркеп отыр.
«Қытайлар бұл жерде ирандық зымырандардың тиімділігін мұқият зерттеп, тіпті оларды кеңірек көлемде және жоғары техникалық деңгейде өндіре алады», – деді ол.
Иран, нақты айтқанда, өз есебінен, белсенді қақтығыс жағдайында, АҚШ-тың Азиядағы одақтастарын қорғау үшін сүйенетін қорғаныс архитектурасын кернеу сынағына салып отыр.
Бұл процестің Үнді-Тынық мұхиты аймағы үшін әсері орасан. Аймақтағы АҚШ одақтастары өздерінің қорғаныс стратегиясын көптеген жылдар бойы америкалық қару-жарақ жүйелері мен ұстап қалу кешендері қандай да бір бәсекесіз техникалық артықшылыққа ие деген болжамға сүйеп келді. Парсы шығанағында өтіп жатқан сынақ осы болжамға қатты күмән тудырды.
«Егер қазір сіз — Филиппин, Жапония, Тайвань, Сингапур және басқа елдер болсаңыз, осында не болып жатқанын мұқият бақылауыңыз керек. Өйткені біз мақталған НАТО қару жүйелерінің нәтижесін көріп отырмыз: ұстап қалу кешендері стандарт деп те, керемет шешім деп те айта алмаймыз», – дейді Хейдарян.
Яғни, іс жүзінде әскерилық барлау амалдары тегін жасалып, шығынын Иран, ал пайдасын Қытай алуда; зымыран атылған сайын Қытай деректер жинақтап отыр, ал АҚШ оқ-дәрісіз қалуда.
Америка оңай қалпына келтіре алмайтын арсенал
Хейдариан бұл жанжалдағы қолданылып жатқан қарулар оңай ауыстырылмайтындығына назар аударды.
Tomahawk зымырандары, THAAD тосқауылдаушылары және басқа да жоғары деңгейлі оқ-дәрілер — күрделі жүйелер, олардың жеткізу тізбектері қайтадан қалпына келу үшін бірнеше жыл уақыт алады. Ол бұл қорларды толықтыру мәселесі соғыстың ең маңызды әрі бағаланбай отырған стратегиялық шығындарының бірі болып саналатынын атап өтті.
«Бұл [қаруларды] Amazon арқылы тапсыра алмайсыз», — деп атап өтті Хейдариан.
Ол бұл мәселедегі ащы иронияға да ерекше тоқталды.
Құрамында сирек кездесетін жер элементтері жоқ болса, осы қарулардың ешбірі өндірілмейді, ал Қытай жаһандық ұсыныстың басым бөлігін бақылайды. Уақыты келгенде Вашингтон осы арсеналды толтыруға кіріссе, шикізатты дәл өзі қарсы әрі нақты түрде күшейтіп жатқан елден алуға тура келеді.
«Қарап тұрсаңыз, ең қызығы — Қытай Тайвань бұғазында, Филиппинде немесе Жапонияға қарсы қандай да бір әскери әрекетке барса, сіз дәл Қытайдың өзіне қарсы пайдаланатын қаруды толықтыру үшін тағы сол Қытайға жүгінуге тура келеді», — деді ол.
Соғыс апталар немесе айлар ішінде аяқталса да, арада Қытай иеленген стратегиялық басымдықты қайтару оңай болмайды.
