Жапония банкі соңғы 30 жылдағы ең жоғары деңгейге дейін пайыздық мөлшерлемелерді көтерді, бірақ иена тарихи минимумға дейін арзандады. Бұл нәтиже Жапония үшін күтілгенге мүлдем қарама-қарсы әсер етті.
Енді үкімет валюта нарығына араласуы ықтимал екендігін меңзеп отыр, сондықтан белгісіздік тек тереңдей түсуде.
Иена әлсіреген кезде, Жапония «тиісті шаралар қабылданатынын» ескертті
Дүйсенбі күні Ацуши Мимура, Жапонияның халықаралық қаржы жөніндегі вице-министрі және елдің валюта саясаты бойынша бас дипломаты, соңғы кездері байқалған валюталық ауытқулардың «біржақты және күрт» болғанын ескертті. Ол егер айырбастау бағамындағы қозғалыстар шектен тыс күшейсе, билік «тиісті шаралар» қабылдауға дайын екенін, яғни, валюта нарығына араласу ықтимал екенін нақты айтты. Қаржы министрі Сацүки Катаяма өткен апта соңында дәл сондай мәлімдеме жасап, Токио шамадан тыс әрі алыпсатарлық валюта қозғалыстарына сәйкес әрекет ететінін жеткізді.
Бұл ескертулер иенаның тарихи минимумға түсуіне байланысты айтылды. Дүйсенбі күні доллар 157,67 иенаға дейін көтерілді. Еуро 184,90 иенаға, швейцариялық франк 198,08 иенаға жетіп, бұл көрсеткіштер жапон валютасы үшін рекордтық минимумдар болды. Нарық қатысушылары доллар 160 иенаға жақындаған жағдайда жапон билігінің міндетті түрде араласу ықтималдығы жоғары деп есептейді. Өткен жазда Жапония банкі валютаны қолдау үшін осындай деңгейде шамамен 100 млрд доллардың иенасын сатып жіберген.
Ставканы көтергеніне қарамастан, иен неге әлсіреп жатыр?
Әдетте, пайыздық мөлшерлемелердің өсуі валютаны нығайтады. Жоғары мөлшерлемелер жақсы табыс іздеген шетелдік капиталды тартады. 19 желтоқсанда Жапония банкі негізгі мөлшерлемесін 0,25 тармаққа өсіріп, 0,75%-ға жеткізді – бұл 1995 жылдан бері ең жоғары деңгей.
Алайда, иена керісінше әлсіреді. Бұл парадоксты түсіндіретін бірнеше фактор бар.
Біріншіден, мөлшерлеменің көтерілуі нарықта толық ескеріліп қойған еді. Мезгіліне тәуелсіз пайыздық мөлшерлеме своп нарығы осы шешімге дейін бұл өзгеріске шамамен 100% ықтималдық берген болатын. Осылайша, классикалық «сыбысқа сатып алу, жаңалық шыққанда сату» реакциясы орын алды. Мөлшерлеме өседі деп алдын ала иена сатып алған инвесторлар, шешім жарияланғаннан кейін пайдасын бекіту үшін сатуға көшіп, валютаның құлдырауына ықпал етті.
Екіншіден, Жапонияда нақты пайыздық мөлшерлемелер қатты теріс күйінде қалды. Номиналды мөлшерлеме 0,75%-ға дейін көтерілгенімен, инфляция 2,9%-ға жетті. Осылайша, нақты пайыздық мөлшерлеме – номиналды көрсеткіш пен инфляция арасындағы айырма – шамамен -2,15%-ды құрап отыр. Салыстырып қарасақ, АҚШ-та нақты мөлшерлеме шамамен +1,44%, өйткені пайыздық мөлшерлеме 4,14%, ал инфляция 2,7%. Жапония мен АҚШ-тың нақты пайыздық мөлшерлемелеріндегі алшақтық 3,5 тармақтан асып кеткен.
Мұндай үлкен айырмашылық иена бойынша кэрри-трейд стратегиясын қайта белсенді етті. Кэрри-трейдте инвесторлар төмен пайыздық мөлшерлемесі бар елден қарыз алып, жоғары табыс әкелетін активтерге басқа мемлекетте қаржы салады. Яғни, иенаны арзанға қарыз алып, доллар активтеріне салып, табыстағы айырмашылықты қалтасына басады. Нақты мөлшерлемелер айырмасы бұрынғыдай долларға пайдалы болғандықтан, инвесторлар қайтадан иена сатып, доллар алып жатыр.
Үшіншіден, Жапония банкі төрағасы Кадзуо Уэда ұйымдастырған баспасөз мәслихаты нарықта күтімсіздік тудырды. 19 желтоқсанда сөз сөйлеген Уэда болашақтағы пайыздық мөлшерлемелердің көтерілу уақыты жөнінде нақты нұсқау берген жоқ. Ол «келесі өсімдер бойынша алдын ала белгіленген жол жоқ» екенін, сондай-ақ, бейтарап пайыздық мөлшерлеме шамасын бағалаудың өзі «өте белгісіз» екенін айтты. Ол тіпті соңғы шешімнің маңызына қатты мән бермей, 30 жылдағы рекордтық деңгейге жетудің «ешқандай ерекше мәні жоқ» екенін атап өтті. Нарық мұны Монетарлық саясаттың одан әрі қатаңдатылуы жоспарланбағаны туралы белгі деп түсініп, иенаны сатуға сұраныс күшейді.
Жапонияның құрылымдық дилеммасы
Brookings Institution аға зерттеушісі Робин Брукс түпкілікті проблеманы атап көрсетті. «Жапонияның ұзақмерзімді пайыздық мөлшерлемелері мемлекеттік қарыздың үлкен болуына байланысты өте төмен», – деп жазады ол. «Бұл жағдай сақталғанша, иена құнсыздану циклін жалғастыра береді».
Жапонияның мемлекеттік қарызы ЖІӨ-нің 240%-ын құраса да, оның 30 жылдық облигацияларының кірістілігі Германиямен – қарызы әлдеқайда төмен елмен – шамалас мөлшерде. Бұл – қалыптан тыс жағдай. Жапония банкі мемлекеттік облигацияларды жаппай сатып алып, кірістілікті әдейі төмендетіп отыр.
«Егер осындай қолдау болмаса, Жапониядағы ұзақмерзімді кірістілік едәуір жоғары болар еді де, елді қарыз дағдарысына тірер еді», – дейді Брукс. «Өкінішке қарай, Жапония қарызының ауқымы ескеріле отырып, елдің алдында тек екі таңдау бар – қарыз дағдарысы немесе валютаның құнсыздануы».
Брукс атап өткендей, нақты тиімді айырбас бағамы бойынша, қазір иена әлемдегі ең әлсіз валюта ретінде түрік лирасына теңескен.
Қосымша қысымды премьер-министр Санаэ Такаити қазанда қызметке кіріскелі бюджеттік саясатты батыл кеңейтіп келеді. Бұл – Жапонияның COVID-19 пандемиясынан бергі ең үлкен ынталандыру пакеті. Мемлекеттік қарыз әлдеқашан ЖІӨ-нің 240%-ына жеткендіктен, нарықта бюджеттік саясаттың босаңсыуы Жапония банкінің валюта тұрақтылығын сақтау әрекетін әлсіретеді деген алаңдаушылық күшейді.
Нарыққа әсері: қысқа мерзімді жеңілдеу және белгісіздіктің артуы
Пайыздық мөлшерлеме өскеніне қарамастан, иенаның әлсіреуі жаһандық актив нарығын әзірге тыныштандырып тұр.
Теориялық тұрғыда, пайыздық мөлшерлемелердің көтерілуі валютаны нығайтып, кэрри-трейдтің бұзылуына әкелер еді. Жапон иенасына негізделген қарыздарын жаппай жабуға асыққан инвесторлар жаһандық активтерді сатады, ол өтімділікті азайтып, акциялар мен криптовалюталар сияқты тәуекелді актив бағасын төмендетеді.
Алайда, жағдай басқаша дамуда: иенаның әлсіздігі жалғасып жатқандықтан, кэрри-трейдер қайта жандануда.
Жапон акциялары пайда көріп отыр. Дүйсенбі күні Nikkei индексі 1,5%-ға өскен, өйткені иенаның әлсіздігі Toyota сынды экспорттаушылардың табысын арттырды, себебі шетелден тапқан кіріс иенаға айырбасталады. Жапон банктерінің акциялары жыл басынан бері 40%-ға көтеріліп, жоғары мөлшерлемелер пайдасын арттырады деген үміт да күшейді.
Сенімді активтер де өсе бастады. Күміс бір унциясы 67,48 доллар-ға дейін жетіп, жыл басынан бері 134%-ға өсті. Алтын да бір унция үшін 4 362 доллар-дағы деңгейде мықты тұрып отыр.
Алайда бұл тұрақтылық тым әлсіз негізге сүйеніп отыр. Бұл – Жапония банкі тарапынан нақты саясаттық бағдар жоқ болғандықтан туындаған «белгісіз тыныштық». Егер жапон билігі валюта нарығына араласса не Жапония банкі мөлшерлемелерді күтпеген жылдамдықпен көтере бастаса, иена күрт қымбаттауы ықтимал. Ол жағдай кэрри-трейдтің тез бұзылуына, тіпті жаһандық активтердің құлдырауына әкеліп соғуы ықтимал.
Мұндай жағдай жақында болды. 2024 жылғы тамызда Жапония банкі алдын ала нақты ескерту жасамастан мөлшерлемені көтергенде, Nikkei индексі бір күнде 12%-ға құлады, ал Bitcoin да оған ілесе әлсіреді. Сондай-ақ, соңғы үш рет Жапония банкі мөлшерлемелерін көтерген сайын, Bitcoin 20-31%-ға төмендеді.
Болжам: 160 иен – шекті меже
Алдағы уақытта нарықтар жылдың соңында доллар-йен жұбы 155 йенге жақын аяқталады деп күтуде, себебі Рождество мерекесіндегі төмен сауда көлемі құбылмалылықты шектейді.
Дегенмен, егер жұп 158 йеннен жоғары көтерілсе, онда биылғы жылғы 158,88 йен тарихи максимумын және содан кейін өткен жылғы 161,96 йен шыңын қайта сынауы ықтимал. Баға 160 йенге жақындаған сайын Жапония тарапынан араласу ықтималдығы күрт артады.
Kелесі BOJ пайыздық мөлшерлемені көтеру болжамы бойынша пікірлер екіге бөлінген. ING 2026 жылдың қазан айында өзгеріс күтсе, Bank of America маусым айын анағұрлым ықтимал деп санайды және егер йен жылдам әлсіресе, сәуір айын да жоққа шығармайды. BofA сарапшылары 2027 жылдың соңына қарай түпкі мөлшерлеме 1,5%-ға жетеді деп болжайды.
Дегенмен, кейбір сарапшылар бұл болжамдар да жеткіліксіз дейді. АҚШ-тың ставкалары 3,5%-дан жоғары, ал BOJ тек 0,75%-да тұрғанда, пайыздық мөлшерлемелер арасындағы алшақтық йеннің шынайы қалпына келуіне әлі де тым үлкен болып қалуда. Йен бағамының құлдырауын тоқтату үшін BOJ мөлшерлемесін кемінде 1,25-1,5%-ға дейін көтеріп, әрі ФРЖ тарапынан қосымша мөлшерлемені төмендету қажет болар еді – бірақ мұндай сценарий жақын арада іске асады деу екіталай.
Жапония ұлттық валютаны құнсыздандыру мен қарыз дағдарысының аралығында тепе-теңдікте өмір сүруде. Брукс: «Бюджеттік шектеуді қолдайтын саяси консенсус әлі жоқ. Бұл орын алу үшін йен құнсыздануы одан әрі үдей түсуі керек», – деп ескертті.
Дүниежүзілік нарықтар алдағы айларда Жапонияға қатысты құбылмалылыққа мұқият болу керек.
